Ο ΠΑΡΕΞΗΓΗΜΕΝΟΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ

Gregg Easterbrook, Sonic Boom: Globalization at Mach Speed. Νew York, Random House, 2009
Peter Schweizer, Makers and Takers: Why conservatives work harder... New York, Doubleday, 2008

Πολλοί σχολιαστές κι’ αναλυτές τελευταία καταπιάνονται με τον καπιταλισμό και τις προοπτικές του. Η πλειοψηφία καταγγέλλει την οικονομία της αγοράς σαν υπεύθυνη για την οκονομική κρίση. Και προδικάζει εξελίξεις επιστροφής σε σχήματα εκτεταμένου κρατικού παρεμβατισμού. Οι μεγάλες εμπλοκές του δημοσίου με γενναίες χρηματοδοτήσεις Τραπεζών σε Βρετανία και ΗΠΑ κυρίως για πολλούς αποτελούσαν αποδείξεις (ούτε καν ενδείξεις) της Δύσης του ορμητικού καπιταλισμού.


Τα πράγματα δεν τους έχουν δικαιώσει. Η οικονομική κατάσταση και στις δύο αυτές μέχρι προ τινος μητροπόλεις των ελεύθερων αγορών δεν δείχνουν να βελτιώνονται. Η ανεργία μεγαλώνει ενώ η κατανάλωση αδυνατεί να ανταποκριθεί στις προσδοκίες κάποιας αναπτυξιακής πορείας. Τα μεγάλα ελλείμματα βαραίνουν πάνω στις αγορές ενώ τα χρηματιστηριακά σκαμπανεβάσματα δεν εμπνέουν την απαραίτητη εμπιστοσύνη. Στον αναπτυσσόμενο κόσμο όμως η προσδοκία που υπάρχει είναι μιας ανεπανάληπτης και ταχύτατης ανάπτυξης. Με σημαιοφόρους την Κίνα, που άντεξε στην κρίση κι’ αποτελεί το αποκούμπι για πολλές από τις δοκιμαζόμενες δυτικές αγορές, και την βαθύτατα δημιουργική Ινδία ο τρίτος, όπως τον λέγαμε πριν λίγα χρόνια, κόσμος φαίνεται να ζεσταίνει τις μηχανές για μια ανεπανάληπτη εξόρμηση.


Στην διεισδυτική του δουλειά ο Gregg Easterbrook (Sonic Boom: Globalization at Mach Speed) αποπνέει εμπιστοσύνη για το μέλλον της διεθνούς οικονομίας. Παρατηρώντας τις δομές και τις συμπεριφορές των οκονομιών των αναπτυσσομένων χωρών στο «μάτι του κυκλώνα» της διεθνούς οικονομικής καθίζησης, και λαμβάνοντας υπ’ όψιν τις έκδηλες ανάγκες τους για δυναμικές ανακατατάξεις και διόγκωση των αναπτυξιακών τους δεδομένων, συμπεραίνει πως η διεύρυνση των εθνικών τους αγορών και του οικονομικού τους εκτοπίσματος θα ακολουθήσει συγκλονιστικούς ρυθμούς.


Η ιστορία διδάσκει, τονίζει ο συγγραφέας, πως όταν οι κυρίαρχες τάσεις μιάς εποχής αναχαιτίζονται απότομα, τότε παρόμοιες τάσεις επανέρχονται με την ανατροπή των δυσκολιών που επέφεραν τα νέα δεδομένα. Το κυρίαρχο κλίμα στις διεθνείς αγορές πριν από την κρίση ήταν ένας εντυπωσιακός επεκτατισμός σε παγκόσμια κλίμακα. Και παράλληλα ένα κλίμα αβεβαιότητας κι’ ανασφάλειας που προκαλούσαν οι μεγάλες αυτές αλλαγές. Οι δυναμικές οικονομίες του τρίτου κόσμου θα είναι είναι οι σημαιοφόροι της εξόδου από την κρίση. Νέα προιόντα, καινοτομίες και εντυπωσιακά φθηνότερα αγαθά θα αποτελούν τα συστατικά στοιχεία της νέας πορείας – του «boom» σύμφωνα με τον τίτλο του βιβλίου του συγγραφέα.

Συνάμα όμως το περιβάλλον αβεβαιότητας κι αστάθειας, όπου ενισχύθηκε στο διάστημα της κρίσης, θα επανέλθει δριμύτερο και με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Ισως, προκαλώντας ανατροπές και κοινωνικές εντάσεις. Απλά και μόνο η βεβαιότητα πως ο παλιός δυτικός κόσμος θα είναι υποχρεωμένος να συγκρουσθεί οικονομικά σκληρά με τις οικονομίες της Ανατολικής και της Νότιας Ασίας κυρίως, αλλά και με κάποιες ίσως της Κεντρικής Ασίας και της Λατινικής Αμερικής, συνθέτει μια εικόνα κάθε άλλο παρά ειδυλλιακής προοπτικής. Θα είναι μια ατμόσφαιρα ανατρεπτικής ενόχλησης που μπορεί να παρομοιασθεί με τα προβλήματα που προκαλεί ο ήχος ενός υπερηχητικού αεριωθούμενου σε ένα ήσυχο εξοχικό περιβάλλον. Εξ’ ού και το «Sonic” του τίτλου του βιβλίου.

Η δυναμική του καπιταλισμού λοιπόν δεν πρόκειται να αναχαιτισθεί. Ελεύθερες αγορές και ανοιχτές οικονομικές σχέσεις θα αποτελέσουν τον μοχλό της οικοδόμησης μιάς νέας δυναμικής παγκόσμιας αγοράς. Όχι όμως δίχως προβλήματα, αγωνίες και δυσκολίες. Κάποιες πλευρές του καινούργιου κόσμου θα είναι μοναδικές κι’ αξιοθαύμαστες. Ταχύτητα στις επικοινωνίες, εντυπωσιακά καινούργια προιόντα, νέες κοινωνικές κατακτήσεις και διεύρυνση της ανθρώπινης ελευθερίας θα είναι μερικές μόνο απ΄ αυτές. Τα σκοτεινά όμως μονοπάτια του “Sonic Boom” δεν θάναι αμελητέα. Η εξαφάνιση της εργασιακής σταθερότητας, μια κι επιχειρήσεις και αντικείμενα δουλειάς θα καταρρέουν και θα αλλάζουν συνέχεια, θα είναι ένα απ΄αυτά. Η οικονομική αβεβαιότητα κι’ ανασφάλεια λόγω του παγκόσμιου οικονομικού ανταγωνισμού θα είναι ο κανόνας παρά η εξαίρεση.

Ο κόσμος θα μικρύνει λόγω ταχύτητας στις επικοινωνίες και στενότερων, σε παγκόσμια κλίμακα, οικονομικών σχέσεων. Θα γίνει όμως περισσότερο ρευστός, ευμετάβλητος και λιγότερο ίσως κατανοητός. Ο καπιταλισμός λοιπόν θα κυριαρχήσει. Με κόστος όμως για όσους αρνούνται να κατανοήσουν τις αλλαγές.

Ποιες κοινωνίες όμως θα βρεθούν κάτω από εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες στον κυκεώνα των αλλαγών; Κυρίως εκείνες στις οποίες οι δημιουργοί πλούτου θα βρίσκονται πάντα στο στόχαστρο μιάς ευνοημένης από τον δημόσιο τομέα μεγάλης η μικρής μερίδας εισπρακτόρων παροχών και λογής ευνοιών. Στο βιβλίο – πολεμική “Makers And Takers”, ο Peter Schweizer περιγράφει δύο τύπους κοινωνικών ομάδων κι’ αναλύει την συμπεριφορά και τον ρόλο τους στην γενικότερη πορεία μιάς χώρας. Από την μια πλευρά βρίσκονται εκείνοι που πασχίζουν, δουλεύουν, παράγουν και δημιουργούν (Makers). Εκείνοι δηλαδή που «φτιάχνουν» πλούτο για την χώρα και συμβάλλουν ουσιαστικά στην αύξηση των δημοσίων εσόδων.

Από την άλλη βρίσκονται, με τα πιρούνια έτοιμα και τις τσέπες ανοιχτές, όλοι εκείνοι που ετοιμάζονται να εισπράξουν (Takers). Μέσω διορισμών στον ευρύτερο δημόσιο τομέα, με την εξασφάλιση λογής παροχών, με την εύνοια του κράτους στον τομέα της ανάθεσης έργων, προμηθειών και εργολαβιών, και βέβαια μέσων πλουσιοπάροχων επιδοτήσεων, οι κατηγορίες αυτές των πολιτών αποτελούν τους αποδέκτες της επιχειρηματικής η της προστατευτικής δράσης του δημοσίου.

Στην Ελλάδα οι εισπράκτορες είναι συντριπτικά πολυπληθέστεροι από τους δημιουργούς. Το χρήμα βέβαια ανακυκλώνεται μια και οι ίδιοι γίνονται συνηθέστατα, μια και δεν είμαστε μια οικονομία προσανατολισμένη στις εξαγωγές, οι βασικοί καταναλωτές των αγαθών που παράγουν οι δημιουργοί. Εν τούτοις, η έκδηλη ανισορροπία των σχετικών οικονομικών δράσεων επιβαρύνει τους εθνικούς λογαριασμούς και επιβάλλει μεγάλο εξωτερικό δανεισμό.

Κάπως έτσι, και με την αδράνεια και την ανοχή των πολιτικών αρχών, δημιουργήθηκε και το τεράστιο δημοσιονομικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει σήμερα η χώρα. Το αξιοπερίεργο είναι πως αντί να αναγνωρίζεται από όλους το πρόβλημα και να επιχειρείται μια συντονισμένη προσπάθεια αποτελεσματικής του αντιμετώπισης αποδύονται όλοι σε συντονισμένες κινήσεις για την συσκότισή του. Αντί να γίνουν προσπάθειες ώστε όλο και περισσότεροι εισπράκτορες να αρχίσουν να γίνονται δημιουργοί, χαιδεύουν οι πάντες τα αυτιά του κόσμου. Κρύβοντας την πραγματική αλήθεια. Κι επιχειρούν να επιβαρύνουν και πάλι τους δημιουργούς, καμιά φορά με τρόπο άτσαλο και αντιδεοντολογικό (όπως η νέα ρύθμιση για τις γονικές παροχές), για να εξασφαλίσουν πόρους ώστε να λείψουν ελάχιστα από τους εισπράκτορες.

Το οξύμωρο του σχετικού σχήματος είναι πως οι εισπράκτορες δεν είναι ποτέ ικανοποιημένοι. Παρά την εύνοια του συστήματος προς το πρόσωπό τους σχεδόν συνέχεια γκρινιάζουν, απαιτούν, διαμαρτύρονται, συχνά κοροιδεύουν (πολλοί ασυνεπείς και ανεπαρκείς στη δουλειά τους, αποδέκτες επιδοτήσεων και χορηγιών για ανύπαρκτα προγράμματα και δράσεις) και κινητοποιούνται αν κατ’ ελάχιστον θιγεί η βόλεψή τους. Κατορθώνουν έτσι όχι μόνο να διατηρούν τα κεκτημένα αλλά και να διευρύνουν τα όποια εισπρακτικά τους προνόμια. Αυτονόητα, κάθε προσπάθεια μεταρρύθμισης η αναδιάρθρωσης του δημοσιονομικού τοπίου αντιμετωπίζει οξύτατες και καλά οργανωμένες αντιδράσεις. Τελικά, όλα καταλήγουν και πάλι σε ματαίωση κάθε σοβαρής αλλαγής και στην παραπέρα επιβάρυνση των παραγωγών. Οι αρνητικές συνέπειες για την οικονομία είναι αυτονόητες. Σπάνια κάτι καινούργιο προωθείται.

Το βιβλίο του Schweizer επικεντρώνεται βέβαια κατ’ αποκλειστικότητα στην κοινωνία των ΗΠΑ. Οι σχετικές αναλογίες όμως δεν είναι δύσκολο να εξαχθούν. Κυρίως εν όψει των εξελίξεων που περιγράφει ο Easterbrook στο δικό του βιβλίο. Σε συνθήκες «Sonic Boom», που δεν θα αργήσουν πιθανότατα να φθάσουν, οι δυσκολίες θα απαιτήσουν μια κοινωνία καινοτόμων δημιουργών για επιβίωση και συνοχή. Αν κυριαρχήσει και πάλι η αδράνεια και η νοοτροπία του «τι θα πάρουμε» και «πως θα βολευτούμε» η δίνη που θα μας συνεπάρει δεν θα έχει τέλος. Εύκολα, για όλα και πάλι τότε θα φταίει ο καπιταλισμός. Ενώ πραγματικά υπεύθυνος θα είναι ο κακός μας εαυτός και οι νοοτροπίες που κυριαρχούν στην κοινωνία μας.