Η ΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

Η ΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

Ενα συναρπαστικό βιβλίο κάτω από την επιμέλεια ενός γνωστού αμερικανού βιολόγου, του Michael Gough, έχει ταράξει τα νερά της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας. Στο Politicizing Science: The Alchemy of Policymaking , (Η Πολιτικοποίηση της Επιστήμης: Η Αλχημεία της Παραγωγής Πολιτικής), ο Gough και οι συνεργάτες του αφαιρούν το φύλλο συκής από το κορμί της υποτιθέμενης αντικειμενικής επιστημονικής έρευνας και ανακάλυψης, αποδεικνύοντας πως συχνά η επιστήμη καθοδηγείται από τα κελεύσματα της πολιτικής.

Στην καρδιά των αποκαλύψεων του βιβλίου βρίσκεται η χρήση σφαλερών αποδείξεων και η εφαρμογή λαθεμένων κατά μικρά ποσοστά – που αλλοιώνουν όμως το τελικό συμπέρασμα – μοντέλων που δίνουν έμφαση τελικά σε συμπεράσματα που εξυπηρετούν περισσότερο σκοπούς πολιτικούς παρά επιστημονικούς. Σε άλλες πάλι περιπτώσεις δίδεται υπερβολική έμφαση σε συμπεράσματα η αποδείξεις όχι και τόσο μεγάλης σημασίας που δημιουργούν όμως εντυπώσεις και καλλιεργούν το κατάλληλο κλίμα για πολιτικές πρωτοβουλίες.

Τέτοιες παρατηρήσεις αφορούν τις έρευνες και τις διάφορες ανακοινώσεις για το κλίμα και την υπερδιόγκωση των αντιδράσεων για την υπερθέρμανση και το φαινόμενο του λεγόμενου θερμοκηπίου. Το βιβλίο περιγράφει με απόλυτα γλαφυρό τρόπο πως οι επιστημονικές «αποκαλύψεις» χρησιμοποιούνται για τον επηρεασμό της κοινής γνώμης αλλά και για την μεταφορά πόρων σε ερευνητικά προγράμματα που έμμεσα υποστηρίζουν πολιτικές στοχεύσεις. Την ίδια ώρα τα χρήματα αυτά αποστερούνται από άλλες χρήσιμες επιστημονικές προσπάθειες ενώ παράλληλα συμβάλλουν σε επιδιώξεις της γραφειοκρατίας να αυξηθούν οι δημόσιοι έλεγχοι και οι ρυθμίσεις σε βάρος των ανοιχτών και ελεύθερων αγορών.

Οι μελέτες του βιβλίου αποκαλύπτουν επίσης πως πολλές κυβερνήσεις οδηγούν τα επιστημονικά συμπεράσματα – με κάποια αλλαγή της έμφασης – εκεί που αυτές επιθυμούν ευνοώντας συχνά συμφέροντα που επιθυμούν να προστατεύσουν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι μελέτες για την απόδειξη πως δεν υπάρχει ρίσκο για την αδειοδότηση νέων προιόντων, που μεγαλώνει το κόστος τους ενώ παράλληλα ευνοεί την πορεία στην αγορά των παλιών και καθιερωμένων.

Το πιό κρίσιμο όμως μέρος του βιβλίου είναι αυτό που περιγράφει το μεγάλο προσωπικό κόστος των επιστημόνων που πάνε αντίθετα στο ρεύμα και αντιτίθενται στην πολιτικοποίηση των επιστημονικών τους συμπερασμάτων. Και που βέβαια διακινδυνεύουν με την στάση τους την χρηματοδότηση των προγραμμάτων πάνω στα οποία στηρίζονται τα εισοδήματα πολλών συναδέλφων τους.

Οταν η επιστήμη λοιπόν δεν είναι εντελώς μακριά από την πολιτική είναι εξαιρετικά επικίνδυνη. Μάλιστα η ευρεία χρήση της επιστήμης για πολιτικούς σκοπούς οδηγεί σύντομα στην καθυστέρηση και την υπανάπτυξη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τέτοιας εξέλιξης αποτελούν οι περισσότερες αυστηρές μουσουλμανικές χώρες. Η ταύτιση της πολιτικής, της θρησκείας και της επιστήμης, κάτι που επιβάλει το σκληρό, λεγόμενο, Ισλάμ οδηγεί αναπόφευκτα στην καθυστέρηση. Δεν είναι τυχαίο πως εκατοντάδες πιθανότατα χρόνια έχουν περάσει από την εποχή που μουσουλμανικές κοινότητες κατόρθωσαν να προωθήσουν επιστημονικές καινοτομίες επιλύονται σοβαρότατα κοινωνικά προβλήματα. Όταν η επιστήμη ποδηγετείται από την πολιτική, που στο Ισλάμ ταυτίζεται με την θρησκεία, η γνήσια έρευνα απονευρώνεται ενώ η ανακάλυψη της επιστημονικής αλήθειας γίνεται απλησίαστη.

Είναι χαρακτηριστικό πως οι μουσουλμανικές κοινωνίες, αναζητώντας διεξόδους από την αγανάκτηση που αισθάνονται για την υπανάπτυξη στην οποία ζούν, καταλήγουν σε ακραίες πολιτικές επιλογές. Η κατάληξη στον ιερό πόλεμο (Ζιχάντ) αποτελεί αντανάκλαση ενός ψυχισμού γαλουχημένου στις άνωθεν αλήθειες που αμφισβητούν βέβαια τις όποιες, μακριά από την θρησκεία, αντικειμενικές επιστημονικές ανακαλύψεις. Στο πραγματικά διεισδυτικό του βιβλίο, The Mind of Jihad (Το Πνεύμα της Ζιχάντ) ο Laurent Murawiec αποκαλύπτει το περιεχόμενο του ισλαμικού ριζοσπαστισμού. Επιμένει πως οι ρίζες του πάθους αυτού για θάνατο και βία μαζί και με μια ακατανόητη λατρεία του αίματος βρίσκονται βαθιά στην ιστορία και την κουλτούρα της μουσουλμανικής παράδοσης. Κατά την γνώμη του Murawiec η ιδεολογία της Ζιχάντ αντανακλά τα αποκαλυπτικά μεσσιανικά κινήματα του ύστερου Μεσαίωνα που προκάλεσαν στην Ευρώπη τότε κοινωνικές αναταράξεις, συνταρακτικές αλλαγές και ευρεία αμφισβήτηση των κατεστημένων θεσμών και δομών εξουσίας. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό πως οι τότε κινητοποιήσεις είχαν σαν βάση θρησκευτικές διαφορές, «αποκαλυπτικές» ιδεολογίες και θεολογικές αντιπαλότητες. Η βία και τότε δηλ. ξεπήδησε από ένα περιβάλλον κυριαρχίας του φανατισμούς και της πίστης ενλαντια στην αμφισβήτηση, την έρευνα και την αναζήτηση.

Με άλλα λόγια η υποχώρηση της γνήσιας επιστημονικής αναζήτησης σε όφελος της πολιτικής σκοπιμότητας – και κάτω ίσως από τον μανδύα του θρησκευτικού φανατισμού – δεν οδηγεί μόνο στην καθυστέρηση και την υπανάπτυξη. Αλλά προκαλεί ακρότητες, βία και πιθανότατα κοινωνική απορύθμιση. Οι κίνδυνοι λοιπόν από την πολιτικοποίηση της επιστήμης είναι σαφείς. Το ζητούμενο είναι η αντίδραση των ίδιων των επιστημόνων που είναι αδιανόητο να μετατρέπονται σε ενεργούμενα κυβερνήσεων και σε διεκπεραιωτές πολιτικών σκοπιμοτήτων.