Η ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ Η ΚΡΙΤΙΚΗ

Αν και αναμενόμενες, οι επιθέσεις αναγνωστών του «Κ», και ιδιαίτερα πολλών ανώνυμων συνδρομητών του ηλεκτρονικού του μπλόγκ, είναι σίγουρο πως δεν μπορούν να αφήσουν κάποιον αδιάφορο. Ισχυρισμοί πως η εξήγηση των αιτίων της οικονομικής κρίσης, πέραν από τις ευκολοχώνευτες πλέον απόψεις των γνωστών αναλυτών περί νεοφιλελεύθερης συμφοράς, αποτελεί προιόν δογματικής δυσκαμψίας με βρίσκουν βέβαια εντελώς αντίθετο. Προφανώς, πολιτικός ρεαλισμός και ιδεολογική ευκαμψία είναι, για τους απόφοιτους «ανθρωπιστικών σπουδών» των τμημάτων ταχείας εκμάθησης της πάλαι ποτέ κραταιάς ΚΝΕ, η αβασάνιστη προσχώρηση των μέχρι πρόσφατα υποστηρικτών της οικονομίας της αγοράς στο κάλεσμα μετάνοιας των θριαμβολογούντων σήμερα αντιπάλων της. Μόνο που ελάχιστοι τέτοιοι, στην Ελλάδα τουλάχιστον. υπήρξαν.

 

Ο κρατισμός στον τόπο μας υπήρξε πάντοτε πλειοψηφικό ρεύμα. Και οι αντίπαλοί του, συνθλιβόμενοι, εξοβελίζονταν στο πολιτικό περιθώριο. Οποιες συνέπειες λοιπόν χτυπήσουν την Ελλάδα από τις σημερινές παγκόσμιες εξελίξεις θα έχουν σαν σημείο εκκίνησης τις αναχρονιστικές οικονομικές μας δομές, τον απίστευτο συντηρητισμό της ελληνικής κοινωνίας και την εμμονή στην διατήρηση θεσμών και τακτικών από χρόνια ξεπερασμένων και επικίνδυνων. Σε μια χώρα που πάνω από το 60% της οικονομικής δραστηριότητας ελέγχεται ακόμη από το δημόσιο είναι τουλάχιστον τραγελαφικό να συζητά κάποιος για νεοφιλελεύθερες πρακτικές που μας άφησαν δήθεν απροστάτευτους μπροστά στις επερχόμενες καινούργιες δυσκολίες.

Όμως η κριτική των αντιπάλων της οικονομίας της αγοράς, πολλές φορές προσβλητική πίσω από το τείχος της ανωνυμίας, εστιάζεται κατά κύριο λόγο στα αίτια της κρίσης. Δεν πρόκειται βέβαια να επανέλθω στα επιχειρήματα που έχω συχνά τον τελευταίο καιρό εκθέσει. Θα σταθώ μοναχά σε δύο σημεία. Πάνω στα οποία οικοδομείται η αντίδραση εναντίον όσων τολμούν να αντισταθούν στο τσουνάμι του απερίσκεπτου νέο-κρατισμού που τις τελευταίες εβδομάδες παντού κυριαρχεί.

Το ένα έχει να κάνει με τις νεοφιλελεύθερες, υποτίθεται, πρακτικές της κυβέρνησης Μπούς στις ΗΠΑ που οδήγησαν δήθεν τον κόσμο στο χείλος του γκρεμού! Πως ευθύνεται η οικονομική πολιτική της τελευταίας αμερικανικής κυβέρνησης για τα σημερινά σοβαρά οικονομικά αδιέξοδα θα ήμουνα ο τελευταίος που θα το αρνιόταν. Πως η πολιτική της όμως ήταν αφοσιωμένη σε αρχές μιας «κάτω τα χέρια» από τις αγορές συμπεριφοράς, έχω σοβαρότατες αντιρρήσεις. Ο Μπούς εξελέγη στο Προεδρικό αξίωμα όχι σαν γνήσιος εκπρόσωπος ενός φιλελευθερισμού της αγοράς. Το πολιτικό του προφίλ εξέφραζε τον λεγόμενο «συμπονετικό καπιταλισμό» (compassionate capitalism). Μια πολιτική προτεραιοτήτων δηλ. για την φροντίδα των ασθενέστερων οικονομικά τμημάτων της κοινωνίας. Δίχως τον παραμικρό δισταγμό για την χρησιμοποίηση του βραχίονα του δημοσίου για την υλοποίηση των όποιων διακηρυγμένων στόχων.

Η πρακτική της κυβέρνησης Μπούς δεν διέψευσε τους πρώιμους επικριτές της. Με την εξαίρεση της μείωσης των φορολογικών συντελεστών σε κανένα άλλο τομέα η κυβέρνηση Μπούς δεν προώθησε μέτρα ανοίγματος της οικονομίας. Τοποθέτησε υψηλούς προστατευτικούς δασμούς για να εμποδίσει τις όποιες ανταγωνιστικές εισαγωγές, μεγάλωσε τις δημόσιες δαπάνες και συνακόλουθα τα κρατικά ελλείμματα, διευκόλυνε τα στεγαστικά δάνεια δίχως εγγυήσεις για να οικοδομήσει την λεγόμενη «κοινωνία των ιδιοκτητών» (ownership society) κι’ αύξησε τις επιδοτήσεις σε γεωργία και βιομηχανία. Δεν ξεχνάω πηχυαίους τίτλους ελληνικών εντύπων που, αναφερόμενοι στην οικονομική πολιτική της νέας ακόμη τότε αμερικανικής κυβέρνησης, πανηγύριζαν για το τέλος του νεοφιλελευθερισμού και για την «επιστροφή του κράτους». Τώρα βέβαια φροντίζουν εύλογα να ξεχνούν τους τότε διθυράμβους. Γιατί τότε η οικονομική κατάρρευση δεν θα οφείλεται στον «καταραμένο» νεοφιλελευθερισμό αλλά στην δημόσια παρέμβαση.

Τουλάχιστον μισή ντουζίνα βιβλία εδώ και αρκετά χρόνια επέμεναν στην κριτική τους για την κρατικίστικη – και μελλοντικά επικίνδυνη - στροφή της κυβέρνησης Μπούς. Πιο χαρακτηριστικά ανάμεσά τους ήσαν τα ακόλουθα: Leviathan on the Right: How Big-Government Conservativism Brought Down the Republican Revolution του Michael D. Tanner, The Republican Revolution 10 Years Later: Smaller Government or Business as Usual? του Chris Edwards, Conservatives Betrayed: How George W. Bush and Other Big Government Republicans Hijacked the Conservative Cause του Richard A. Viguerie, Buck Wild: How Republicans Broke the Bank and Became the Party of Big Government του Stephen A. Slivinski και το Impostor: How George W. Bush Bankrupted America... του Bruce Bartlett.

Το δεύτερο σημείο κριτικής πάνω στις απόψεις μου είναι περισσότερο προσωπικό και αρκετά αιχμηρό. Εχει να κάνει με ισχυρισμούς πως είμαι δογματικός, εκτός πραγματικότητας και ίσως όχι σωστά ενημερωμένος. «Κολλημένος στον κόσμο του» υποστήριξε κάποιος γράφοντας στο μπλόγκ του Κεφαλαίου. Εν τούτοις οι απόψεις μου, πως δηλ. είναι ευθύνη του παρεμβατισμού του κράτους στην οικονομία μέσω των Τραπεζών Φάννυ Μέη και Φρέντυ Μάκ και του πακέτου Πόλσον, η έκρηξη των οικονομικών προβλημάτων και το ασυγκράτητο βάθεμα της κρίσης, δεν είναι μοναχικές. Τις συμμερίζονται επώνυμοι επιστήμονες και πολιτικοί από όλο τον κόσμο. Που είχαν έγκαιρα προειδοποιήσει για τις επιπτώσεις των διαφόρων κυβερνητικών πακέτων παρέμβασης στις αγορές. Τουλάχιστον 167 μέλη του αμερικανικού Κογκρέσου επέμειναν μέχρι τέλους στην καταψήφιση των προτάσεων του κ. Πόλσον.

Κορυφαίοι πολέμιοι των προτάσεων Πόλσον είναι επίσης οι διάσημοι ακαδημαικοί δάσκαλοι (Πανεπιστήμιο του Σικάγο) Γκάρυ Μπέκερ (βραβείο Νόμπελ) και Ρίτσαρντ Πόσνερ. Στο κοινό τους μπλόγκ (Becker-Posner.blogspot.com) εκθέτουν με σαφήνεια τις αντιρρήσεις τους, που απηχούν δεκάδες άλλους επιστήμονες. Ενδεικτικά επίσης να αναφερθώ στους 171 γνωστούς αμερικανούς οικονομολόγους (ανάμεσά τους καθηγητές στο Χάρβαρντ, το Γέηλ, το Σικάγο, το Τζών Χόπκινς κλπ) που δημοσίευσαν ένα κείμενο αντίθεσης στα μέτρα κρατικού παρεμβατισμού που είχαν μόλις τότε ανακοινωθεί. Ο καθηγητής επίσης της Σχολής Επιχειρησιακής Ερευνας του Πανεπ. του Σικάγο, Λουίτζι Ζινγκάλες, σε ένα εντυπωσιακό κείμενό του («Why Polson Was Wrong») εξηγεί τον παραλογισμό της διάθεσης των χρημάτων των φορολογουμένων για την διάσωση των χρηματοπιστωτικών κολοσσών που καταρρέουν. Και σε άλλο άρθρο του, με τον καθηγητή Πιέτρο Βερονέζι, (“Polson’s Gift”) αποκαλύπτει με γλαφυρότητα την αδικία των μέτρων και τους προνομιούχους αποδέκτες των σχετικών παρεμβάσεων.

Καλή είναι η κριτική απόψεων με τις οποίες δεν συμφωνούμε. Θα πρέπει όμως να συνοδεύεται από σοβαρά επιχειρήματα και στέρεα γνώση. Διαφορετικά υποδηλώνει αδυναμία και διανοητικό πανικό.