ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ ΚΑΙ ΓΝΩΣΗ

Εισαγωγικό σημείωμα στο βιβλίο Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ των Toyin Falola και Ann Genova, Εκδ. Παπαζήση, 2008

Δίχως άλλο η ενέργεια, και ιδιαίτερα το πετρέλαιο, αποτελεί το πιό καυτό ζήτημα των ημερών. Οι αλματώδεις αυξήσεις στις τιμές του λεγόμενου μαύρου χρυσού και οι συνακόλουθες επιπτώσεις σε όλα τα υπόλοιπα οικονομικά μεγέθη συντάραξαν την υφήλιο. Κυρίως διότι είχαν σημαντικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα των απλών ανθρώπων. Τρόφιμα, βενζίνες, πρώτες ύλες και κατά συνέπεια μεταφορές, κατασκευές και μεταποίηση έχουν υποστεί τις συνέπειες μιάς καλπάζουσας αύξησης τιμών. Ο μέσος πολίτης σαν χαμένος ψάχνει από κάπου να στηριχθεί. Οι πολιτικές αρχές όμως είναι εξ’ ίσου αποσβολωμένες με την ευρύτερη κοινωνία.

Η μελέτη των Falola και Genova προσφέρει την φρεσκάδα μιάς αναλυτικής και σχετικά εύπεπτης παρουσίασης ενός κατ’ αρχήν δύσκολου αντικειμένου. Κάθε βιβλίο για το πετρέλαιο ξεκινάει συνήθως από την προυπόθεση πως ο αναγνώστης βαδίζει πάνω σε ένα αντικείμενο τα βασικά του οποίου γνωρίζει. Αυτής της δουλειάς η πρωτοτυπία είναι πως απευθύνεται στον ανειδίκευτο μέσο πολίτη. Και με απλότητα και συνέπεια πασχίζει να τον μυήσει στον κυκεώνα της σύνθετης παγκόσμιας πετρελαικής σκηνής. Παρ’ όλο που με βάση τα σημερινά εξελικτικά δεδομένα το βιβλίο είναι λίγο παλιό δεν χάνει ποτέ όμως την επικαιρότητα και σπουδαιότητά του. Ο κόσμος του πετρελαιου αναδύεται αγχωτικός, αλαζονικός, σκληρός και …πλούσιος – όπως δηλ. πραγματικά είναι, Και οι πρωταγωνιστές του ζωντανεύουν ρεαλιστικά μέσα από τις σελίδες των Falola και Genova.

Αυτό βέβαια που σχηματίζεται σαν ερώτημα σα χείλη των περισσοτέρων είναι γιατί το πετρέλαιο ακριβαίνει τόσο πολύ. Η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη. Και κανένα βιβλίο βέβαια δεν μπορεί να την δώσει με τρόπο απόλυτο. Η ουσιαστικότερη εξήγηση βρίσκεται στην καταλυτική σχέση προσφοράς και ζήτησης. Η προσφορά πετρελαίου έχει καμφθεί. Για αντικειμενικούς και όχι για πολιτικούς η κερδοσκοπικούς λόγους. Μέσα στο 2007 λ.χ. η προσφορά μειώθηκε κατά 127.000 βαρέλια την ημέρα. Στο ίδιο διάστημα η ζήτηση αυξήθηκε κατά 1 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Αυτονόητα η πίεση στις τιμές δεν θα μπορούσε παρά να είναι γιγαντιαία.

Η τεχνολογική οπισθοδρόμηση στην Ρωσία, που δεν θέλει πλέον τις ξένες εταιρίες, και διάφορα προβλήματα στο Ιράν, την Αφρική και την Λατινική Αμερική ευθύνονται για την χαμηλότερη προσφορά. Η Ινδία όμως και η Κίνα αποτελούν τους κυρίως ενόχους της απίστευτης σχεδόν αύξησης της ζήτησης. Καινούργιες βιομηχανικές υποδομές, ένας κατακλυσμός νέων οικοδομών, η ένταξη στην μεσαία τάξη μερικών εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων με νέες καταναλωτικές συνήθειες και απαιτήσεις έκαναν την ζήτηση για ενέργεια αφόρητη. Η οικονομική τους δραστηριότητα χρειάζεται ενέργεια. Αλλά και η ικανοποίηση των νέων τους αναγκών χρειάζεται ενέργεια.

Εκτός όμως από την αναπόφευκτη αφόρητη πίεση στις πετρελαικές αγορές οι εξελίξεις αυτές είχαν συνέπειες και για μιά σειρά από άλλα σοβαρά οικονομικά μεγέθη. Οι τιμές των πρώτων υλών πήγαν στα ύψη μια και ο χάλυβας, ο χαλκός, η αλουμίνα, το αλουμίνιο κ.α. προιόντα, απαραίτητα για διάφορες αναπτυξιακές δραστηριότητες, έγιναν σχεδόν ανάρπαστα. Ενώ την ίδια ώρα ακρίβηναν και τα τρόφιμα. Που για την παραγωγή τους χρειάζονται πετρέλαιο (λιπάσματα, σπόροι, ζωοτροφές) αλλά που και η παραγωγή τους δεν μπορεί να είναι απεριόριστη. Κινέζοι και Ινδοί, που μέχρι πρόσφατα σιτίζονταν με λίγο ρύζι τώρα έχουν ανάγκη από τεράστιες ποσότητες λαχανικών, οπωροκηπευτικών, αλευριού, κοτόπουλων και κρεάτων. Και ο αριθμός τους που μυείται στις δυτικές καταναλωτικές συνήθεις συνεχίζεται να αυξάνει. Που θα βρεθούν τόσα προιόντα; Aναπόφευκτα οι τιμές θα συνεχίσουν να αυξάνουν…

Οι τιμές του πετρελαίου, όπως έχει γραφεί πολλές φορές, σπάνια επηρεάζονται από τα συμβαίνοντα κάτω από την γή τόσο όσο από αυτά που γίνονται πάνω στην επιφάνειά της. Το επιχείρημα αυτό έχει να κάνει με το γεγονός πως δεν είναι τόσο η έλλειψη μαύρου χρυσού όσο πολιτικά και καμιά φορά οικονομικά γεγονότα που προκαλούν την άνοδο της τιμής του. Η διστακτικότητα στην ανάληψη του ρίσκου νέων επενδύσεων δεν βοηθάει στην αναχαίτιση της αύξησης των τιμών. Διότι δεν επιτρέπει την είσοδο νέων ποσοτήτων στις διεθνείς αγορές. Στη Ρωσία λχ. η παραγωγή πέφτει αισθητά διότι δεν γίνονται νέες επενδύσεις στην ανακάλυψη και εξόρυξη καινούργιων πετρελαικών κοιτασμάτων. Πλούσια πεδία όπως γύρω από την νήσο Σαχαλίνη έχουν μείνει ακόμη ανεκμετάλλευτα λόγω καθυστερήσεων στις επενδύσεις και λόγω διενέξεων με τις ξένες εταιρίες που είχαν αναλάβει την σχετική δουλειά. Ενώ και στο Καζακστάν, στο καινούργιο πεδίο Κασαγκάν, οι εργασίες εξόρυξης έχουν καθυστερήσει υπερβολικά με αποτέλεσμα πετρέλαιο να μην προβλέπεται πλέον να αντληθεί προ του 2011.

Σοβαρότατες επίσης είναι και οι πολιτικές αιτίες που προκαλούν προβλήματα στην διαθεσιμότητα ικανών ποσοτήτων πετρελαίου στις διεθνείς αγορές. Όταν τρομοκράτες χτυπούν πετρελαικές εγκαταστάσεις η απαγάγουν τεχνικούς της ενέργειας και επιστήμονες σε Σαουδική Αραβία, Ιράκ, Σουδάν, στον Καύκασο και στην Νιγηρία οι διεθνείς αγορές εύλογα τρελαίνονται και οι τιμές τραβούν την ανηφόρα. Όταν οι αγωγοί μεταφοράς του μαύρου χρυσού υφίστανται επιθέσεις και σαμποτάζ σε διάφορες περιοχές της γής η όταν απρόβλεπτοι ηγέτες όπως ο Τσαβέζ στην Βενεζουέλα η ο Πρόεδρος του Ιράν εκτοξεύουν απειλές και μπουκοτάρουν ξένες εταιρίες οι συνέπειες για τις διεθνείς τιμές είναι σοβαρές.

Εξ ίσου σημαντικές επιπτώσεις στις τιμές της ενέργειας έχουν και οι διάφορες φυσικές καταστροφές. Τυφώνες, σεισμοί, ανεμοστρόβιλοι και ασυγκράτητες καταιγίδες μπορούν να καταστρέψουν εγκαταστάσεις, να προκαλέσουν ατυχήματα και να θέσουν διυλιστήρια εκτός λειτουργίας. Όλα αυτά καταλήγουν σε αυξήσεις τιμών και αναστάτωση στις αγορές. Το πετρέλαιο κοντολογής διαφεντεύει την ζωή μας. Κάνοντάς την, αναλόγως, ευκολότερη η δυσκολότερη.

Πολλοί κακώς ισχυρίζονται πως οι υψηλές τιμές προκαλούνται από χρηματιστηριακά παιχνίδια. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια πως χρηματιστηριακά παιχνίδια δεν γίνονται με το πετρέλαιο. Αλλά τα παιχνίδια αυτά έχουν να κάνουν με το «χάρτινο» λεγόμενο πετρέλαιαο. Δεν αφορούν δηλαδή το ίδιο το φυσικό προιόν αλλά εκτιμήσεις για την πορεία της αξίας του. Και είναι προφανές πως όταν κάποιος αγοράζει χαρτιά, κάποιος άλλος πουλάει. Δηλαδή, στα λεγόμενα χρηματιστηριακά στοιχήματα υπάρχουν αυτοί που ποντάρουν σε μελλοντική αύξηση της τιμής του μαύρου χρυσού. Κάποιοι άλλοι όμως ποντάρουν ατο αντίθετο. Ετσι γίνοται οι αγοραπωλησίες.

Οπως εξήγησε στην Ουάσιγκτον Πόστ ο Sebastian Mallaby (“Nixonian Fallacy” 30/6/2008) αυτό θυμίζει ποδοσφαιρικό αγώνα. Οπου η μία ομάδα προσθέτει δύο καινούργιους παίκτες στην ενδεκάδα της. Δίχως να είναι σε θέση να γνωρίζει εκ προοιμίου την αποτελεσματικότητα των καινούργιων μεταγραφών. Αλλά βέβαια και η άλλη ομάδα θα κάνει το ίδιο. Δίχως κι αυτή να γνωρίζει το τελικό αποτέλεσμα. Τα πάντα εξαρτώνται από την ορμητικότητα και την διάθεση των νέων αποκτημάτων. Στην αγορά, αυτό σημαίνει πως οι σχέσεις προσφοράς και ζήτησης στο πεδίο των φυσικών συναλλαγών επηρεάζει και τις αγορές χαρτιού. Και οχι βέβαια, ιδιαίτερα στο πετρέλαιο, το αντίστροφο.

Οσοι θέλουν να τοποθετήσουν με ασφάλεια τις οικονομίες τους αναζητούν «φωλιές» σιγουριάς. Και όταν τα πραγματικά στοιχεία (τα λεγόμενα fundamentals) των αγορών πετρελαίου δείχνουν τέτοια προοπτική ανόδου τίποτε δεν είναι φυσικότερο από το να στέλνουν εκεί τα χρήματά τους. Αυτό κάνουν με τα αποθεματικά τους πολλά ασφαλιστικά ταμεία αλλά και διάφοροι άλλοι θεσμικοί λεγόμενοι επενδυτές. Αναζητώντας σιγουριά, ποντάρουν στο ακριβό «χάρτινο» πετρέλαιο.

Ολοι αυτοί όμως δεν επηρεάζουν ουσιαστικά τα δεδομένα στην πραγματική αγορά των προιόντων. Οταν ωριμάσουν τα συμβόλαιά τους οι θεσμικοί επενδυτές των χρηματιστηρίων εμπορευμάτων της Νέας Υόρκης δεν φορτώνουν με βαρέλια μαύρου χρυσού τα ...γραφεία τους!! Αγοράζουν χαρτιά και πουλάνε χαρτιά. Στον ιππόδρομο, δεν παίρνεις το άλογο που κερδίζει στο σπίτι. Εισπράττεις το στοίχημά σου, η χάνεις τα λεφτά σου αν πόνταρες στο λάθος άλογο. Οπως σωστά επισημάινει και πάλι ο Mallaby, ένα χάρτινος «κερδοσκόπος» δεν πρόκειται να εμφανισθεί, όταν κερδηθεί το χρηματιστηριακό στοίχημά του, με δεκάδες φορτηγά στην Οκλαχόμα, στην Σαουδική Αραβία η ακόμα και στα ΕΛΠΕ και να φύγει με μερικές χιλιάδες βαρέλια πετρέλαιο φορτωμένα στις δεξαμενές τους!!

Εν πάσει περιπτώσει, και σαν απάντηση στους κινδυνολόγους οι λεγόμενοι κερδοσκόποι από τον Αύγουστο του 2007 (με την τιμή κοντά στα $90) δεν έχουν προσθέσει στις θέσεις τους ούτε ένα δολάριο χάρτινου μαύρου χρυσού! Πως λοιπόν ανέβηκαν έκτοτε τόσο πού οι τιμές; Αλλά και στον τομέα των πρώτων υλών φαίνεται η αδυναμία του επιχειρήματος της κερδοσκοπίας. Ο χάλυβας δεν διαπραγματεύεται στο διεθνές χρηματιστήριο εμπορευμάτων. Και όμως η τιμή του τριπλασιάσθηκε. Υπάρχει εδώ εξήγηση κερδοσκοπίας;
Η απάντηση είναι σχετικά απλή. Μεγάλη ζήτηση και μικρότερη (και με σκαμπανεβάσματα) προσφορά. Αυτή είναι η πραγματικότητα. Σε όλα τα προιόντα. Και βέβαια και στο πετρέλαιο. Και αν δεν υπάρξει γενικότερη απεξάρτηση από την υπερβολική χρήση ενέργειας, με στροφή ουσιαστικά των οικονομιών μας στις νέες, λιγότερο ενεργοβόρες, τεχνολογίες, το μέλλον θα είναι ζοφερό.

Οι Falola και Genova ανοίγουν πόρτες κατανόησης. Είναι ζήτημα του αναγνωστικού κοινού να ενδιατρίψει στην γνώση, να καταλάβει και να δράσει. Δίχως ενημερωμένους πολίτες οι κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές δεν είναι εύκολες. Στη χώρα μας αντικρίζουμε σχεδόν καθημερινά το πρόβλημα. Και η άγνοια δυστυχώς δεν αφορά μόνο στο ευρύ κοινό. Η έλλειψη σωστής ενημέρωσης και η λειψή γνώση παρατηρείται σχεδόν παντού. Ακόμη και σε κύκλους ανθρώπων που θα έπρεπε να γνωρίζουν. Το παρόν βιβλίο λοιπόν μπορεί να καλύψει πολλά σχετικά κενά. Αρκεί να γίνει γνωστό και να διαβασθεί.