Ο ΦΟΒΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ

                 Ο ΦΟΒΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ

Εδώ και πολλά χρόνια ο αμερικανός οικονομολόγος Τζόζεφ Σούμπητερ είχε μιλήσει για την "δημιουργική καταστροφή" που χαρακτηρίζει την ταχεία καπιταλιστική ανάπτυξη. Το νόημα των λόγων του Σούμπητερ είναι πως οι μηχανισμοί της αγοράς οδηγούν σε ταχύτατες αλλαγές που συχνά μεταβάλλουν το οικονομικό περιβάλλον αλλά και τις οικονομικές σχέσεις που συνθέτουν αυτό που λέγεται κοινωνικό και πολιτικό μόρφωμα. Ο καπιταλισμός προχωρεί με εκρήξεις νεωτερισμών που από τα πράγματα τσακίζουν κατεστημένες επιχειρήσεις και πρακτικές φέρνοντας στο προσκήνιο καινούργιες εταιρίες, ιδέες, συνήθειες και δραστηριότητες. Στο σχετικά πρόσφατο παρελθόν οι αλλαγές αυτές ακολουθούσαν βραδείς ρυθμούς με αποτέλεσμα η κοινωνία να μην υφίσταται δραματικούς κραδασμούς. Οι μεταβολές σε νοοτροπίες, στύλ ζωής και πολιτικές αντιλήψεις εξελίσσονταν σε βάθος χρόνου. Στις περισσότερες περιπτώσεις δύο η και τρείς γενιές ακόμη ήταν δυνατόν να περάσουν πριν το πολιτικό και το κοινωνικό σύστημα κλονισθεί συθέμελα κι' επανέλθει σε μιά νέα ισορροπία. Οι επιπτώσεις των αλλαγών στην καθημερινή ζωή των πολιτών αργούσαν να επέλθουν κι έτσι ο κόσμος είχε τον χρόνο να συνηθίσει και να αφομοιώσει το καινούργιο κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον. Με τις αλματώδεις προόδους της τεχνολογίας και με την έκρηξη των επικοινωνιών οι όποιες αλλαγές επέρχονται στην ζωή μας πραγματοποιούνται με ταχύτητες σχεδόν συναρπαστικές. Το αποτέλεσμα είναι πως οι άνθρωποι σήμερα σχεδόν βλέπουν τις αλλαγές να εκτυλίσσονται μπροστά τους και ψηλαφούν ρεαλιστικά τα νέα δεδομένα και τις καινούργιες πρακτικές. Το βασικό χαρακτηριστικό του νέου καπιταλισμού - του "ανοργάνωτου καπιταλισμού", σύμφωνα με τους θεωρητικούς της σύγχρονης κοινωνικής ανάλυσης - είναι πως κόβει την ανάσα των κοινωνιών στις οποίες αναπτύσσεται. Οι ταχύτητες των αλλαγών είναι τέτοιες ώστε πρακτικές και συνήθειες οικοδομημένες σε σχετικά πρόσφατα χρονικά πλαίσια ανατρέπονται κι' αντιλήψεις καθιερωμένες και, υποτίθεται μέχρι και πριν λίγο, αδιαμφισβήτητες εξωστρακίζονται στο περιθώριο. Ο πολίτης δυσκολεύεται να συνηθίσει στην δυναμική του καινούργιου και συχνά αισθάνεται ξένος στο περιβάλλον που πέρασε όλη του την ζωή. Η σιγουριά και η σταθερότητα υποχωρούν. Η αβεβαιότητα κυριαρχεί σφυρηλατώντας προσωπικότητες νευρικές, ατίθασες και σε πολλές περιστάσεις απρόβλεπτες.Στην πολιτική η κρίση γίνεται ενδημική. Παλιά πολιτικά σύνορα και ιδεολογικά στρατόπεδα αποδομούνται. Το παλιό καταρρέει δίχως όμως να αντικαθίσταται από ευδιάκριτα καινούργια μοντέλα και πρότυπα. Η αριστερά υπεραμύνεται αυτού που υπάρχει αναπτύσσοντας άμυνες που δεν συνταιριάζουν με την παραδοσιακή της εικόνα σαν τολμηρού ανανεωτή της κοινωνικής πραγματικότητας. Εφ' όσον αγωνίζεται για να στηρίξει το παλιό δύσκολα μπορεί να πείσει για τον χαρακτήρα της σαν δήθεν φορέας του καινούργιου. Κυρίως διότι δεν είναι σε θέση να περιγράψει τι ακριβώς είναι αυτό το καινούργιο που επιθυμεί. Για την παλαιο-δεξιά τα πράγματα είναι δυσκολότερα. Στην θεωρία είναι το δικό της στρατόπεδο που νικηφόρα θα έπρεπε να οδηγεί την κούρσα των συναρπαστικών οικονομικών και κοινωνικών μεταβολών. Αλλά η δεξιά είναι και συντηρητική. Το ιδεολογικό της προφίλ είναι συνήθως χτισμένο αρνητικά κι όχι ενεργητικά. Δηλαδή, προσδιορίζεται πάνω στην λογική της αντίθεσης προς τις "επικίνδυνες" αλλαγές που υποτίθεται πως προτίθεται να προωθήσει η αριστερά. Η αριστερά όμως τώρα βρίσκεται σε άμυνα. Αντιδρά στο καινούργιο και υπεραμύνεται αυτού που υπήρχε. Το ίδιο όμως ακριβώς πράγμα αισθάνεται ενστικτωδώς πως πρέπει να κάνει και η δεξιά. Πως λοιπόν μπορεί να αυτοπροσδιορισθεί;Η κρίση ταυτότητας των κεντροδεξιών κομμάτων σε παγκόσμια κλίμακα έχει να κάνει ακριβώς με την αδυναμία των συντηρητικών παρατάξεων και προσωπικοτήτων να αντιληφθούν τις κατακλυσμικές μεταβολές που ο σύγχρονος τούρμπο-καπιταλισμός συνεπιφέρει στο πέρασμά του. Προιόντα που στηρίζονται σε ιδέες - μουσική, λογισμικά, τηλεοπτικές και κινηματογραφικές ταινίες και διαφημιστικά σποτάκια , φαρμακευτικά παράγωγα - απαιτούν τεράστιες επενδύσεις για να δημιουργηθούν αλλά απειροελάχιστο κόστος για την αναπαραγωγή τους. Και συχνά υφίστανται τις συνέπειες των επιδράσεων των ηλεκτρονικών δικτύων και κυκλωμάτων. Οσοι λοιπόν κατορθώνουν να φθάσουν γρήγορα κι αποτελεσματικά στα όρια κυριαρχούν σχεδόν απόλυτα στις αγορές. Οι συνακόλουθες ολιγοπωλιακές καταστάσεις δεν επιβιώνουν για πολύ μια κι ο ανταγωνισμός στα πεδία της ανατροπής των καθιερωμένων οικονομικών και πολιτιστικών πρακτικών προκαλεί νέους κλυδωνισμούς, νέες συμμαχίες και δυσεξήγητες αλλά καταλυτικές αναταράξεις. Η "δημιουργική καταστροφή" που κατεδαφίζει το παλιό και οικοδομεί το καινούργιο μαστιγώνει την συντήρηση και περιθωριοποιεί την παραδοσιακή αριστερά. Κάποια τμήματα της αριστεράς, αντλώντας δυνάμεις από την παραδοσιακή τους αφοσίωση στην αποδοχή του καινούργιου, επιχειρούν κάπως να προσαρμοσθούν. Και διατυπώνουν απόψεις περί "τρίτου δρόμου" και "εκσυγχρονιστικής πορείας". Κινητοποιούν έτσι κάποιους ανθρώπους τολμηρούς, δημιουργικούς και δυναμικούς. Ταυτόχρονα όμως προκαλούν την λυσσώδη αντίδραση των παραδοσιακών τους οπαδών και την αντίθεση των παλαιοαριστερών διανοουμένων.Η δεξιά αναγκάζεται μουδιασμένη να παραπαίει ανάμεσα στον στείρο λαικισμό και στην αναζήτηση κάποιου υποτίθεται καινούργιου πολιτικού λόγου. Κι' αυτό επειδή δεν τολμά να ακολουθήσει τον φυσικό της δρόμο. Να αγκαλιάσει δηλαδή τις αλλαγές και να γίνει σημαιοφόρος του αύριο και των δημιουργικών νέων ανακατατάξεων. Προειδοποιώντας για τις αλλαγές κι εξηγώντας στον λαό την δυναμική τους η απεγκλωβισμένη από την συντηρητική της ταυτότητα κεντροδεξιά θα μπορούσε να ηγηθεί μιάς δυναμικής σταυροφορίας για την κατάκτηση του μέλλοντος από τους ενημερωμένους πολίτες. Δεν μπορεί όμως να το κάνει. Μοναδική λύση είναι η συντονισμένη συμπόρευση των εκσυγχρονιστικών δυνάμεων που εκφράζουν το καινούργιο πολιτικό κέντρο – κατά κύριο λόγο οπαδοί των φιλελεύθερων απόψεων κι εχθροί του παλιομοδίτικου και καταστρεπτικού για τις προοπτικές τους κρατισμού – με τους σύγχρονους σοσιαλδημοκράτες. Αυτούς δηλαδή που, προερχόμενοι μεν από την Αριστερά, αναγνωρίζουν τα νέα δεδομένα και καταλαβαίνουν πως το μέλλον επιβάλει αλλαγές νοοτροπίας και παράλληλο βηματισμό με τις ελεύθερες αγορές και τον λιγότερο κρατικό παρεμβατισμό.